ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ САЯСИ ТРАНСПАРЕНТТІЛІК: ТАРИХИ ТАЛДАУ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ КОНТЕКСТ

Нұржан Болатұлы; Данагуль  Копежанова

doi:10.71191/centerasia2024.v64.n2.024

Авторлар

Нұржан Болатұлы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0009-0009-0340-5971
Данагуль Копежанова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0000-0003-2830-114X

DOI:

https://doi.org/10.71191/centerasia2024.v64.n2.024

Кілт сөздер:

Орталық Азия, саяси транспаренттілік, демократия, ашықтық, реформалар, цифрландыру, жасанды интеллект, мемлекеттік басқару, азаматтық қоғам, тарихи талдау, саяси мәдениет, әділеттілік

Аңдатпа

Мақалада Орталық Азия елдеріндегі саяси транспаренттіліктің тарихи қалыптасуы мен қазіргі кезеңдегі дамуы жан-жақты қарастырылады. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін аймақ мемлекеттері тәуелсіздік алып, жаңа саяси институттар мен басқару жүйелерін қалыптастыру жолында күрделі кезеңдерден өтті. Осы процесте ашықтық пен есеп берушілік қағидаттарын енгізу саяси тұрақтылықты қамтамасыз етудің және демократиялық институттарды нығайтудың маңызды шарты ретінде айқындалды.

Зерттеудің басты мақсаты – Орталық Азия елдеріндегі саяси транспаренттіліктің эволюциясын тарихи тұрғыда саралап, оның заманауи саяси процестерге ықпалын анықтау. Мақалада Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстандағы саяси реформалар, ақпараттық ашықтық деңгейі, азаматтық қоғамның рөлі мен цифрландыру үдерістерінің әсері салыстырмалы түрде талданады. Автор аймақ елдеріндегі транспаренттілік деңгейінің саяси мәдениет, тарихи тәжірибе және билік құрылымдарының ерекшеліктеріне тәуелді екенін атап өтеді.

Мақалада Орталық Азиядағы транспаренттілікті арттырудың негізгі бағыттары мен әлеуетті сын-қатерлері айқындалады. Авторлар қазіргі таңда цифрлық технологиялар мен жасанды интеллекттің енгізілуі мемлекеттік басқаруда ашықтықты арттырудың жаңа мүмкіндіктерін ашатынын көрсетеді. Сонымен қатар, Қ. Тоқаевтың бастамасымен жүргізіліп жатқан «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасы аясындағы саяси жаңғыру үдерістері аймақ елдері үшін үлгі боларлық бағыт ретінде талданады.

Автор өмірбаяндары

Нұржан Болатұлы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

Халықаралық қатынастар факультетінің докторанты, әлеуметтік ғылымдар магистрі
Данагуль Копежанова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

Халықаралық қатынастар факультетінің доценті, PhD

Әдебиеттер тізімі

Asian Development Bank (ADB). (2021). Strengthening Governance and Transparency for Sustainable Growth in Central Asia. Manila: ADB Publications.

Davletbayeva, Z., Bekish, U., Zagrebin, A. & Kusherbayev, A. (2025). A Competency Model of Inclusive Governance: A Human-Centered Approach to Civil Service in Kazakhstan. Journal of Central Asian Studies, 23(3), 105-120.

ESCAP (United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific). (2023). E-Government Survey: Digital Transformation for Sustainable Development in Central Asia. UN Publications.

Khalilova, N. (2023). Open Data as a Driver for Green Investment in Uzbekistan: A Legal and Policy Perspective on the Global Right to Information Rating Index. Nordic Press.

Kudaibergenova, D. T. (2020). The Politics of Affect in Kazakhstan: Imagining the Nation through Transparency and Reforms. Central Asian Survey, 39(4), 499–517.

Kurmanov, B. (2021). Open Government in Central Asia. (PhD dissertation). Nazarbayev University, Graduate School of Public Policy.

Lee, H.-S., Chernikov, S. U., & Nagy, S. (2022). Motivations and Locational Factors of FDI in CIS Countries: Empirical Evidence from South Korean FDI in Kazakhstan, Russia, and Uzbekistan.

Lee-Jones, K. (2021). Regional Overview of Corruption and Anti-Corruption in Central Asia. Transparency International Helpdesk Report.

Ministry of Digital Development, Innovations and Aerospace Industry of the Republic of Kazakhstan. (2024). Digital Kazakhstan 2030: Progress and Challenges Report. Astana.

Нұрпейісов А., Жунусова Д. (2023). Қоғамдық кеңестердің ашықтығы мен тиімділігі: Қазақстан тәжірибесі. Қоғам және Дәуір, №3, 44–56.

OECD (2017). Towards an Open Government in Kazakhstan. OECD Public Governance Reviews.

OECD (2020). Transparent and Inclusive Stakeholder Participation through Public Councils in Kazakhstan. OECD Public Governance Reviews.

OECD (2024). Public Governance Reviews: Uzbekistan: Towards a More Modern, Effective and Strategic Public Administration. OECD Publishing, Paris.

OECD (2025). Public Governance Scan of Kazakhstan: Toward a More Agile, Responsive and Effective Public Administration. OECD Publishing.

Serikzhanova, A., Nurtazina, R., Serikzhanova, I., Bukharbay, B. & Taitorina, B. (2024). Evolving Political Cultures in Kazakhstan, Uzbekistan, and Kyrgyzstan: Trends and New Paradigms. Journal of Ethnic and Cultural Studies, 11(2).

Тоқаев Қ-Ж. К., (2022). Жаңа Қазақстан: жаңару мен жаңғыру жолы. Астана: Президент архиві баспасы.

Transparency International. (2024). Corruption Perceptions Index 2024: Central Asia Regional Overview. Berlin: Transparency International.

Turdiev, B. (2024). Enhancing Environmental Transparency in Uzbekistan: Legal Perspectives from the Aarhus Convention Framework. The American Journal of Political Science Law and Criminology, 6(11), 27-34.

United Nations Development Programme (UNDP). (2023). Digital Governance and Transparency in Central Asia: Regional Trends Report. UNDP Regional Hub in Istanbul.

World Bank. (2022). Open Data Readiness Assessment for the Republic of Kazakhstan. Washington, DC: The World Bank.